Czym jest Mercosur?
Mercosur (hiszp. Mercado Común del Sur - Wspólny Rynek Południa) to blok handlowy utworzony w 1991 r. traktatem z Asunción, zrzeszający największe gospodarki Ameryki Łacińskiej: Brazylię, Argentynę, Paragwaj i Urugwaj. Łącznie te cztery państwa reprezentują PKB wynoszące ok. 2,7 bln EUR (dane Komisji Europejskiej) i zamieszkuje je blisko 270 mln osób. Celem Mercosur jest znoszenie barier handlowych między państwami członkowskimi, koordynacja polityk gospodarczych oraz utrzymywanie wspólnej zewnętrznej taryfy celnej wobec państw trzecich.
Struktura prawna umowy
Porozumienie zostało sformalizowane w postaci dwóch odrębnych instrumentów prawnych. Pierwszy z nich to EU–Mercosur Partnership Agreement (EMPA), obejmujący dialog polityczny, współpracę sektorową oraz filar handlowy. EMPA stanowi umowę mieszaną, co oznacza, że jej pełne wejście w życie wymaga ratyfikacji przez Parlament Europejski oraz parlamenty narodowe wszystkich 27 państw członkowskich UE. Drugi instrument to interim Trade Agreement (iTA), czyli tymczasowa umowa handlowa, która obejmuje wyłącznie zobowiązania handlowe i inwestycyjne i stanowi umowę wchodzącą w zakres wyłącznych kompetencji UE – nie wymaga więc ratyfikacji krajowej. To właśnie iTA jest instrumentem, który może być stosowany tymczasowo, jeszcze przed wejściem w życie pełnego EMPA. Docelowo iTA zostanie uchylona i zastąpiona przez EMPA po jego ratyfikacji.
Główne założenia handlowe
Filar handlowy umowy przewiduje stopniowe zniesienie lub obniżenie ceł na ponad 90% towarów w handlu wzajemnym (91% ceł Mercosur na eksport z UE i 92% ceł UE na eksport z Mercosur). Cła importowe na niektóre produkty, takie jak czekolada i wyroby cukiernicze, wina i napoje spirytusowe, produkty chemiczne oraz części do maszyn, zostaną obniżone do 0% w pierwszym roku obowiązywania umowy. Na pozostałe wyroby cła będą znoszone stopniowo w okresach od 4 do 15 lat. Redukcją objęte zostaną przede wszystkim produkty żywnościowe (obecne cła Mercosur: 20–35%), maszyny (14–20%), samochody i ich części (do 35%), farmaceutyki (do 14%) oraz chemikalia (do 18%). Ponadto umowa przewiduje znaczne uproszczenie procedur celnych, wzajemne uznawanie certyfikatów technicznych oraz otwarcie rynku zamówień publicznych. Warto wspomnieć, że sam rynek zamówień publicznych Brazylii wyceniany jest na ponad 8 mld EUR rocznie.
Szanse dla polskich przedsiębiorców
Wartość wymiany handlowej między Polską a państwami Mercosur wynosi obecnie ok. 4 mld EUR, a udział Polski w unijnym eksporcie do tego regionu sięga zaledwie 0,4%. Zniesienie ceł sięgających nawet 35% to szansa na ekspansję zagraniczną zarówno bezpośrednią, jak i pośrednią – jako dostawców komponentów dla europejskich koncernów, w szczególności niemieckiego przemysłu motoryzacyjnego, dla którego Polska jest kluczowym zapleczem produkcyjnym. Poniżej przedstawiamy sektory o największym potencjale.
- Przemysł motoryzacyjny i części samochodowe. Zniesienie ceł na import samochodów do państw Mercosur (obecnie do 35%) oznacza skokowy wzrost zapotrzebowania europejskich producentów na komponenty i części. W 2024 r. wartość polskiego eksportu środków transportu do państw Mercosur wyniosła 77 mln EUR, a maszyn i sprzętu elektrycznego – 449 mln EUR. Polska, jako kluczowy dostawca podzespołów dla niemieckiego przemysłu motoryzacyjnego, jest naturalnym beneficjentem otwarcia tego rynku.
- Przemysł maszynowy i elektromaszynowy. Zniesienie ceł na maszyny specjalistyczne (obecnie 14–20%) eksportowane do Ameryki Południowej znacząco zwiększy konkurencyjność polskich producentów. Region Mercosur jest światową potęgą w wydobyciu surowców strategicznych i intensywnie inwestuje w infrastrukturę wydobywczą i przetwórczą, co generuje stały popyt na zaawansowane maszyny i urządzenia z Europy.
- Branża chemiczna, farmaceutyczna i kosmetyczna. Umowa przewiduje natychmiastowe zniesienie ceł na chemikalia i farmaceutyki (wartość polskiego eksportu w tych kategoriach do Mercosur: ok. 160 mln EUR rocznie). Szczególne znaczenie ma otwarcie rynku brazylijskiego – Brazylia jest czwartym co do wielkości rynkiem kosmetycznym na świecie. Wzajemne uznawanie certyfikatów technicznych dodatkowo ułatwi wprowadzanie polskich produktów na rynek.
- Branża meblarska i przemysł drzewny. Polscy producenci mebli zyskają dostęp do rynku Ameryki Łacińskiej, dotychczas w znacznej mierze zamkniętego z powodu wysokich ceł importowych sięgających 35%. Polska jest jednym z czołowych eksporterów mebli w UE, a zniesienie barier celnych może otworzyć nowy, dotychczas niedostępny kierunek eksportowy.
- Zamówienia publiczne i przetargi. Polskie przedsiębiorstwa uzyskają prawo do udziału w przetargach publicznych w państwach Mercosur na równych warunkach z wykonawcami lokalnymi. Jest to istotna zmiana, ponieważ dotychczas rynek zamówień publicznych w regionie był praktycznie zamknięty dla podmiotów zagranicznych.
Surowce krytyczne i transformacja energetyczna
Umowa ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa surowcowego Unii Europejskiej. Państwa Mercosur są kluczowym dostawcą surowców krytycznych niezbędnych do zielonej i cyfrowej transformacji. UE importuje z Mercosur aż 82% niobu (wykorzystywanego m.in. do produkcji magnesów nadprzewodzących), a także znaczące ilości litu (kluczowego dla produkcji baterii do pojazdów elektrycznych), boksytu, grafitu naturalnego, manganu, tantalu i wanadu. Umowa wprowadza zakaz nakładania ceł eksportowych na te surowce (z pewnymi wyjątkami przejściowymi dla Brazylii), co ma zapewnić większą przewidywalność i bezpieczeństwo łańcuchów dostaw do UE.
Mechanizmy ochronne dla rolnictwa
Umowa zawiera szereg mechanizmów chroniących europejski sektor rolny. Import wrażliwych produktów rolnych z Mercosur będzie objęty kontyngentami taryfowymi (TRQ) – np. kontyngent na wołowinę wynosi 99 tys. ton rocznie, co stanowi jedynie ok. 1,5% rocznej produkcji UE, a na drób – ok. 1,3% produkcji unijnej. Ponadto umowa przewiduje bilateralne klauzule ochronne (safeguard), pozwalające na tymczasowe przywrócenie wyższych ceł w przypadku gwałtownego wzrostu importu zagrażającego producentom europejskim. W dniu 5 marca 2026 r. Rada UE formalnie przyjęła rozporządzenie wdrażające te klauzule ochronne. Dodatkowo Komisja Europejska zapowiedziała pakiet o wartości 6,3 mld EUR stanowiący siatkę bezpieczeństwa dla europejskich rolników na wypadek zakłóceń rynkowych. Umowa zapewnia również ochronę 344 europejskim oznaczeniom geograficznym przed podrabianiem w państwach Mercosur.
Status umowy: kiedy wejdzie w życie?
Umowa UE–Mercosur została podpisana 17 stycznia 2026 r., jednak jej pełne wejście w życie wymaga jeszcze kilku kroków proceduralnych. 21 stycznia 2026 r. Parlament Europejski przegłosował skierowanie umowy do Trybunału Sprawiedliwości UE (TSUE) w celu zbadania jej zgodności z traktatami unijnymi, w tym w zakresie ograniczenia zdolności UE do kształtowania polityki środowiskowej i ochrony zdrowia konsumentów. Procedura opiniodawcza przed TSUE może potrwać nawet dwa lata.
Niezależnie od procedury przed Trybunałem, Komisja Europejska ogłosiła 23 marca 2026 r. tymczasowe stosowanie umowy handlowej (iTA) od 1 maja 2026 r. Jest to możliwe, ponieważ iTA – jako umowa dotycząca wyłącznie handlu i inwestycji – wchodzi w zakres wyłącznych kompetencji UE i nie wymaga ratyfikacji przez parlamenty narodowe. Oznacza to, że od maja 2026 r. przedsiębiorcy z UE mogą zacząć korzystać z preferencji handlowych przewidzianych w umowie, mimo że pełny EMPA (obejmujący filar polityczny i współpracy) będzie jeszcze wymagał ratyfikacji.
